બીજું એકે ખમીસ ના - Bijun Eke Khamis Na - Gujarati

બીજું એકે ખમીસ ના

(અનુષ્ટુપ)

સ્વચ્છતા દિનને વારે તપાસું સહુ બાળનાં
વાળ ને કપડાં, દાંત, જોઉં છું નખ છે વધ્યા?
દૂર ખૂણા મહિં એક બાળ ત્યાં તો લપાય છે;
નિહાળું, નેનમાં એનાં કંઈ કાતરભાવ છે.

જાઉં પાસે અને જોઉં, મેલું એનું ખમીસ છે;
ઠેરવું આંખ ને પૂછું: ‘કેમ મેલું? કહ્યું નથી
નિશાળે સ્વચ્છ પ્હેરીને આવવું કપડાં, કહો?
ચોથી વાર બન્યું આમ, આજ તું ના રહી શકે

વર્ગમાં; જા ઘરે હોયે ધોયેલું જે ખમીસ તે
પે’રી આવી પછી આંહિં વર્ગમાં તું ભણી શકે.’
નેન ઢાળી દઈ નીચાં બહારે બાળ એ ગયો;
સમો મારો ભણાવાનો અંગ્રેજીનો શરૂ થયો.

પૂછું છું પ્રશ્ન; આપે છે બાળકો ઉત્તરો તહિં
સાંભળું ડૂસકું કોનું, કોઈ શું રડતું અહિં?
સવાલો પૂછવા છોડી, સાંભળું, ત્યાં બહારથી
આવતું ડૂસકું બીજું, ઊઠીને જોઉં છું તહિં.

બાળ પેલો ગયો નાંહિ ઘરે, ત્યાં રડતો રહ્યો.
પૂછું, ‘અરે! રડે શાને? કાઢી મૂક્યો નથી તને.
જા તારું બદલીને તું આવ પાછો ખમીસ આ.’
હઠાવી હાથ આંખોથી ભરેલી જે જળે, જુએ

સામે મારી, ઘડી પાછો આંખો ઢાંકી દઈ કહે,
‘મારી પાસે બદલવાને બીજું એકે ખમીસ ના,’
ગયાં મારાં હઠી નેત્રો, કાન, એ બાળ પાસથી,
અને કન્યાકુમારીથી ઘૂમ્યાં કાશ્મીરમાં જઈ.

હજારો બાળકો આમ વાત આજ કહી રહ્યાં,
હજારો બાળ આંખોથી નીર આમ ઝમી રહ્યાં.
રે મારા દેશમાં આવું બાળને બોલવું પડે!
હૈયામાંથી ચડીને ત્યાં ઊભરો કંઠને અડે.

નેન! ભીનાં નહિં થાતાં, નિસાસા! નવ નીસરો,
બનો પાષાણશું હૈયું, વજ્રનિશ્ચય એ કરો:
મિટાવું દેશની મારા જોઈ જે આજની દશા.


बीजुं एके खमीस ना

(अनुष्टुप)

स्वच्छता दिनने वारे तपासुं सहु बाळनां
वाळ ने कपडां, दांत, जोउं छुं नख छे वध्या?
दूर खूणा महिं एक बाळ त्यां तो लपाय छे;
निहाळुं, नेनमां एनां कंई कातरभाव छे.

जाउं पासे अने जोउं, मेलुं एनुं खमीस छे;
ठेरवुं आंख ने पूछुं: ‘केम मेलुं? कह्युं नथी
निशाळे स्वच्छ प्हेरीने आववुं कपडां, कहो?
चोथी वार बन्युं आम, आज तुं ना रही शके

वर्गमां; जा घरे होये धोयेलुं जे खमीस ते
पे’री आवी पछी आंहिं वर्गमां तुं भणी शके.’
नेन ढाळी दई नीचां बहारे बाळ ए गयो;
समो मारो भणावानो अंग्रेजीनो शरू थयो.

पूछुं छुं प्रश्न; आपे छे बाळको उत्तरो तहिं
सांभळुं डूसकुं कोनुं, कोई शुं रडतुं अहिं?
सवालो पूछवा छोडी, सांभळुं, त्यां बहारथी
आवतुं डूसकुं बीजुं, ऊठीने जोउं छुं तहिं.

बाळ पेलो गयो नांहि घरे, त्यां रडतो रह्यो.
पूछुं, ‘अरे! रडे शाने? काढी मूक्यो नथी तने.
जा तारुं बदलीने तुं आव पाछो खमीस आ.’
हठावी हाथ आंखोथी भरेली जे जळे, जुए

सामे मारी, घडी पाछो आंखो ढांकी दई कहे,
‘मारी पासे बदलवाने बीजुं एके खमीस ना,’
गयां मारां हठी नेत्रो, कान, ए बाळ पासथी,
अने कन्याकुमारीथी घूम्यां काश्मीरमां जई.

हजारो बाळको आम वात आज कही रह्यां,
हजारो बाळ आंखोथी नीर आम झमी रह्यां.
रे मारा देशमां आवुं बाळने बोलवुं पडे!
हैयामांथी चडीने त्यां ऊभरो कंठने अडे.

नेन! भीनां नहिं थातां, निसासा! नव नीसरो,
बनो पाषाणशुं हैयुं, वज्रनिश्चय ए करो:
मिटावुं देशनी मारा जोई जे आजनी दशा.


Bijun Eke Khamis Na

(anushtupa)

Svachchhata dinane vare tapasun sahu balanan
Val ne kapadan, danta, joun chhun nakh chhe vadhya? Dur khuna mahin ek bal tyan to lapaya chhe;
Nihalun, nenaman enan kani katarabhav chhe.

Jaun pase ane joun, melun enun khamis chhe;
Theravun ankh ne puchhun: 'kem melun? kahyun nathi
Nishale svachchh pherine avavun kapadan, kaho? Chothi var banyun ama, aj tun na rahi shake

Vargaman; ja ghare hoye dhoyelun je khamis te
Pe’ri avi pachhi anhin vargaman tun bhani shake.’
Nen dhali dai nichan bahare bal e gayo;
Samo maro bhanavano angrejino sharu thayo.

Puchhun chhun prashna; ape chhe balako uttaro tahin
Sanbhalun dusakun konun, koi shun radatun ahin? Savalo puchhava chhodi, sanbhalun, tyan baharathi
Avatun dusakun bijun, uthine joun chhun tahin.

Bal pelo gayo nanhi ghare, tyan radato rahyo. Puchhun, ‘are! rade shane? Kadhi mukyo nathi tane. Ja tarun badaline tun av pachho khamis a.’
Hathavi hath ankhothi bhareli je jale, jue

Same mari, ghadi pachho ankho dhanki dai kahe,
‘mari pase badalavane bijun eke khamis na,’
Gayan maran hathi netro, kana, e bal pasathi,
Ane kanyakumarithi ghumyan kashmiraman jai.

Hajaro balako am vat aj kahi rahyan,
Hajaro bal ankhothi nir am zami rahyan. Re mara deshaman avun balane bolavun pade! Haiyamanthi chadine tyan ubharo kanthane ade.

Nena! Bhinan nahin thatan, nisasa! nav nisaro,
Bano pashanashun haiyun, vajranishchaya e karo:
Mitavun deshani mara joi je ajani dasha.


Bījun eke khamīs nā

(anuṣhṭupa)

Svachchhatā dinane vāre tapāsun sahu bāḷanān
Vāḷ ne kapaḍān, dānta, joun chhun nakh chhe vadhyā? Dūr khūṇā mahin ek bāḷ tyān to lapāya chhe;
Nihāḷun, nenamān enān kanī kātarabhāv chhe.

Jāun pāse ane joun, melun enun khamīs chhe;
Ṭheravun ānkh ne pūchhun: ‘kem melun? kahyun nathī
Nishāḷe svachchh pherīne āvavun kapaḍān, kaho? Chothī vār banyun āma, āj tun nā rahī shake

Vargamān; jā ghare hoye dhoyelun je khamīs te
Pe’rī āvī pachhī ānhin vargamān tun bhaṇī shake.’
Nen ḍhāḷī daī nīchān bahāre bāḷ e gayo;
Samo māro bhaṇāvāno angrejīno sharū thayo.

Pūchhun chhun prashna; āpe chhe bāḷako uttaro tahin
Sānbhaḷun ḍūsakun konun, koī shun raḍatun ahin? Savālo pūchhavā chhoḍī, sānbhaḷun, tyān bahārathī
Āvatun ḍūsakun bījun, ūṭhīne joun chhun tahin.

Bāḷ pelo gayo nānhi ghare, tyān raḍato rahyo. Pūchhun, ‘are! raḍe shāne? Kāḍhī mūkyo nathī tane. Jā tārun badalīne tun āv pāchho khamīs ā.’
Haṭhāvī hāth ānkhothī bharelī je jaḷe, jue

Sāme mārī, ghaḍī pāchho ānkho ḍhānkī daī kahe,
‘mārī pāse badalavāne bījun eke khamīs nā,’
Gayān mārān haṭhī netro, kāna, e bāḷ pāsathī,
Ane kanyākumārīthī ghūmyān kāshmīramān jaī.

Hajāro bāḷako ām vāt āj kahī rahyān,
Hajāro bāḷ ānkhothī nīr ām zamī rahyān. Re mārā deshamān āvun bāḷane bolavun paḍe! Haiyāmānthī chaḍīne tyān ūbharo kanṭhane aḍe.

Nena! Bhīnān nahin thātān, nisāsā! nav nīsaro,
Bano pāṣhāṇashun haiyun, vajranishchaya e karo:
Miṭāvun deshanī mārā joī je ājanī dashā.


Source : પ્રહ્લાદ પારેખ