ચંદન - Chandana - Lyrics

ચંદન

(શિખરિણી)
સભામાં શ્રીમંતો, અમીર, ઉમરાવો, અનુચરો
અને આવે બીજા, બહુ નગરના યોગ્ય પુરૂષો
મને પ્રીતિ નિત્યે, સહુ જન પરે પૂર્ણ પ્રકટે
પિતા પેઠે મારું, હૃદય થઈને વત્સલ રહે

પરંતુ જે પેલો, વણિક અહીં આવે સહુ વિષે
અરે એને જોતાં, અધિક ઉરમાં ક્રોધ ઉપજે
ન તે વૈરી મારો, અવિનય લગાર નવ કરે
બગાડે ના કાંઈ, સરોષ કદીએ વાક્ય ન વદે

તથાપિ શા માટે, હૃદય મુજ એને નિરખીને
વડા વૈરી જેવો, સમજી હણવા તત્પર બને
વિના વાંકે એવો, મુજ હૃદયને ક્રોધ ન ઘટે
ખરે જાણું છું એ, પણ હૃદય પાછું નવ હઠે

(શાર્દૂલવિક્રીડિત)
ભૂપાળે દિન એક મંત્રિવરને એકાંત દેખી કહી
ઊંડી અંતર કેરી વાત ઉરને જે સર્વદા બાળતી
એનું કારણ શોધવા સચિવને તે સાથે આજ્ઞા કરી
મુંઝાણો મન મંત્રી ઉત્તર કશો આપી શક્યો ત્યાં નહિ

(દ્રુતવિલમ્બિત)
દિન પર દિન કૈંક વહી ગયા
સચિવ તર્ક વિતર્ક કરે સદા
વણિક સંગ પિછાણ પછી કરી
દિન જતાં વધતી, વધતી ગઈ

(અનુષ્ટુભ્)
મોટાની પામવા મૈત્રી ઈચ્છે કો નહિ અંતરે
વિના યત્ને મળે મંત્રી, ન કોને હૃદયે ગમે
એકદા મંત્રી ચાહીને વૈશ્યને ભવને ગયો
વાર્તા વાણિજ્યની એની સંગાથે કરતો હતો

(શાર્દૂલવિક્રીડિત)
દીઠો ત્યાં ઢગ એક ચંદન તણો, તે જોઈ આશ્ચર્યથી
પૂછ્યું તે ઘડી મંત્રીએ વણિકને આ શું પડ્યું છે અહીં
એ છે ભૂલ સચિવજી મુજતણી, ના તે સુધારી શકું
ઊંડો અંતરમાંથી એમ વણિકે નિશ્વાસ નાંખી કહ્યું

(વસંતતિલકા)
પૂર્વે ગયો હું મલબાર તણા પ્રવાસે
લાવ્યો હતો વિમળ ચંદન વા’ણ માંહે
આ ક્ષુદ્ર ગામ મહીં એ નહિ કામ આવે
વીત્યાં બહુ વરસ ગ્રાહક કો ન થાયે

રોકાઈ પૂર્ણ ધન ચંદનમાં રહ્યું છે
ચિંતાથી ખિન્ન ઉર એ દિનથી થયું છે
આનો ન કોઈ ઉપયોગ અહીં કરે છે
ને વ્યાજ તો શિર પરે મુજને ચડે છે

(અનુષ્ટુભ્)
પામે કો ભૂપ મૃત્યુ તો ચિતા ચંદનની બને
તે વિના કોઈ રીતે આ માલ મોંઘો નહિ ખપે
કહે છે એમ સૌ લોકો, ઈચ્છું હું ઉરમાં નહિ
આપશું ઐક્ય પામ્યાથી હા મારાથી બોલાઈ ગયું કંઈ

ક્ષમા એ દોષની માંગુ, વાત આ દાટજો અહીં
ધ્રુજતો વૈશ્ય ભીતિથી, કાલાવાલા કરે કંઈ
વાણીના દોષને વા’લા, ન આણે કોઈ અંતરે
દીલાસો એમ આપીને, ગયો મંત્રી પછી ઘરે

(વસંતતિલકા)
કોપે ચડ્યો તરણિ માધવમાસ માંહે
અગ્નિભર્યાં કિરણો ઉગ્ર અનેક ફેંકે
પૃથ્વી અને પવન પૂર્ણ તપી ગયાં છે
સ્પર્ધા કરે શું સહુને સળગાવવાને

પ્રાસાદમાં નૃપતિ આપ્તસમૂહ સંગે
બેઠો હતો કરી વિલેપન શીત અંગે
પાસે હતો સકળ ગણ સહાયકારી
બેઠો પ્રધાન કંઈ વાત રહ્યો વિચારી

(દ્રુતવિલમ્બિત)
ઉશીરના પડદા લટકી રહ્યાં
અનુચરો જળ તે પર છાંટતા
કુસુમ, ચંદન ને વ્યંજનાદિકે
નૃપતિ સેવન શૈત્ય તણું કરે

(વસંતતિલકા)
દેખી પ્રસંગ થઈ સ્વસ્થ પ્રધાન બોલ્યો
શૈત્યાર્થ ચંદન સમો ન ઉપાય બીજો
જો બંગલો સકળ ચંદનનો કરાય
ઉષ્મા ન ગ્રીષ્મ તણી તો જરીએ જણાય

હા, યોગ્ય એ જરૂર ઉષ્ણદિને ઉપાય
મંગાવી ચંદન કરો જ્યમ શીઘ્ર થાય
આજ્ઞા સ્વીકારી સચિવે ઝટ કાર્ય કીધું
દૈ મૂલ્ય વૈશ્ય તણું ચંદન સર્વ લીધું

(અનુષ્ટુભ્)
બનાવી બંગલો આપ્યો ભૂપ ભાળી ખુશી થયો
બેઉના સ્વાન્તને શાંતિ આપી એ સચિવે અહો

(શાર્દૂલવિક્રીડિત)
વેચી ચંદન ભૂપને વણિક એ આપે ઘણી આશિષો
રાજાના ઉરમાં ય એ સમયથી ના ક્રોધ કાંઈ રહ્યો
જાણી એ પલટો કશો હૃદયનો રાજા શક્યો અંતરે
તોએ કારણ એહનું ઉર વિષે આવ્યું કશું ના અરે

(શિખરિણી)
શક્યો જાણી સાચું સચિવ હૃદયે કારણ બધું
અને સંતોષે એ હૃદય સહજે એમ ઉચ્ચર્યું
શકે છે સર્વેનાં હૃદય અવલોકી હૃદયને
વિના પ્રીતિ ક્યાંથી ઈતર ઉરમાં પ્રેમ પ્રકટે

પ્રજા પાળે છે નૃપતિ નિજ સંતાન સમજી
અને એની દૃષ્ટિ સહુ ઉપર સ્નેહામૃત ભરી
પરંતુ જે પાપી અહિત કંઈ એનું ઉર ચહે
પછી પ્રીતિ ક્યાંથી નૃપહૃદયમાં એ પર રહે

અરીસો છે દૈવી હૃદયરૂપ જોવા જગતને
છબી એમાં સાચી સકળ ઉરની સત્વર પડે
ન ચાલે વાણી કે અભિનય તણું કૈતવ કંઈ
ઠગાશે આ દૃષ્ટિ પણ ઉર ઠગાશે નહિ કદી

-દામોદરદાસ ખુશાલદાસ બોટાદકર


Chandana

(shikharini)
Sabhaman shrimanto, amira, umaravo, anucharo
Ane ave bija, bahu nagaran yogya purusho
Mane priti nitye, sahu jan pare purna prakate
Pit pethe marun, hrudaya thaine vatsal rahe

Parantu je pelo, vanik ahin ave sahu vishe
Are ene jotan, adhik uraman krodh upaje
N te vairi maro, avinaya lagar nav kare
Bagade n kani, sarosh kadie vakya n vade

Tathapi sha mate, hrudaya muj ene nirakhine
Vad vairi jevo, samaji hanav tatpar bane
Vin vanke evo, muj hrudayane krodh n ghate
Khare janun chhun e, pan hrudaya pachhun nav hathe

(shardulavikridita)
Bhupale din ek mantrivarane ekanṭa dekhi kahi
Undi antar keri vat urane je sarvad balati
Enun karan shodhav sachivane te sathe agna kari
Munzano man mantri uttar kasho api shakyo tyan nahi

(drutavilambita)
Din par din kainka vahi gaya
Sachiv tarka vitarka kare sada
Vanik sanga pichhan pachhi kari
Din jatan vadhati, vadhati gai

(anushtubh)
Motani pamav maitri ichchhe ko nahi antare
Vin yatne male mantri, n kone hrudaye game
Ekad mantri chahine vaishyane bhavane gayo
Varṭa vanijyani eni sangathe karato hato

(shardulavikridita)
Ditho tyan dhag ek chandan tano, te joi ashcharyathi
Puchhyun te ghadi mantrie vanikane a shun padyun chhe ahin
E chhe bhul sachivaji mujatani, n te sudhari shakun
Undo antaramanthi em vanike nishvas nankhi kahyun

(vasantatilaka)
Purve gayo hun malabar tan pravase
Lavyo hato vimal chandan va’n manhe
A kshudra gam mahin e nahi kam ave
Vityan bahu varas grahak ko n thaye

Rokai purna dhan chandanaman rahyun chhe
Chintathi khinna ur e dinathi thayun chhe
Ano n koi upayog ahin kare chhe
Ne vyaj to shir pare mujane chade chhe

(anushtubh)
Pame ko bhup mrutyu to chit chandanani bane
Te vin koi rite a mal mongho nahi khape
Kahe chhe em sau loko, ichchhun hun uraman nahi
Apashun aikya pamyathi h marathi bolai gayun kani

Ksham e doshani mangu, vat a daṭajo ahin
Dhrujato vaishya bhitithi, kalaval kare kani
Vanin doshane va’la, n ane koi antare
Dilaso em apine, gayo mantri pachhi ghare

(vasantatilaka)
Kope chadyo tarani madhavamas manhe
Agnibharyan kirano ugra anek fenke
Pruthvi ane pavan purna tapi gayan chhe
Spardha kare shun sahune salagavavane

Prasadaman nrupati aptasamuh sange
Betho hato kari vilepan shit ange
Pase hato sakal gan sahayakari
Betho pradhan kani vat rahyo vichari

(drutavilambita)
Ushiran padad laṭaki rahyan
Anucharo jal te par chhanṭata
Kusuma, chandan ne vyanjanadike
Nrupati sevan shaitya tanun kare

(vasantatilaka)
Dekhi prasanga thai swastha pradhan bolyo
Shaityartha chandan samo n upaya bijo
Jo bangalo sakal chandanano karaya
Ushma n grishma tani to jarie janaya

Ha, yogya e jarur ushnadine upaya
Mangavi chandan karo jyam shighra thaya
Agna svikari sachive zat karya kidhun
Dai mulya vaishya tanun chandan sarva lidhun

(anushtubh)
Banavi bangalo apyo bhup bhali khushi thayo
Beun swantane shanti api e sachive aho

(shardulavikridita)
Vechi chandan bhupane vanik e ape ghani ashisho
Rajan uraman ya e samayathi n krodh kani rahyo
Jani e palato kasho hrudayano raj shakyo antare
Toe karan ehanun ur vishe avyun kashun n are

(shikharini)
Shakyo jani sachun sachiv hrudaye karan badhun
Ane santoshe e hrudaya sahaje em uchcharyun
Shake chhe sarvenan hrudaya avaloki hrudayane
Vin priti kyanthi itar uraman prem prakate

Praj pale chhe nrupati nij santan samaji
Ane eni drushti sahu upar snehamrut bhari
Parantu je papi ahit kani enun ur chahe
Pachhi priti kyanthi nrupahrudayaman e par rahe

Ariso chhe daivi hrudayarup jov jagatane
Chhabi eman sachi sakal urani satvar pade
N chale vani ke abhinaya tanun kaitav kani
ṭhagashe a drushti pan ur ṭhagashe nahi kadi

-damodaradas khushaladas botadakara

Source: Mavjibhai