રખમાબાઈ કહે છે... - Rakhamabai Kahe Chhe... - Gujarati

રખમાબાઈ કહે છે…

નોટિસ મળી હતી મને મોટા વકીલની,
‘મારા અસીલ સાથે તમારા થયા છે લગ્ન,
તેડાવ્યા તે છતાંય તમે આવતાં નથી.
અઠવાડિયામાં એના ઘરે જો જશો નહીં,
માંડીશું લગ્ન-ભોગવટાનો મુકદ્દમો!’

એના જવાબમાં મેં લખ્યું કે ‘મહાશયો,
અગિયાર વર્ષની હું હતી ત્યારે જે થયું,
એને કહો છો લગ્ન તમે?
હું હા કે ના કહી શકું એવી એ વય હતી?’

મારે ભણી ગણી હજી ડોક્ટર થવું હતું,
કહેવાતો મારો વર-
હતું ભીખાજી એનું નામ-
શાળા અધૂરી મૂકીને ઊઠી ગયો હતો.
પંકાયલો હતો બધે બત્રીસલક્ષણો!
જ્યાં હું જતી ને આવતી તે - પ્રાર્થનાસમાજ –
નારી ય માનવી તો છે, સ્વીકારતો હતો.

અખબારમાં મેં લેખ લખ્યો ગુપ્ત નામથી,
‘હિંદુ પુરુષને છૂટ છે, બીજી - ત્રીજી કરે,
નારીને લગ્નભંગનો અધિકાર પણ નહીં?
પતિના મર્યા પછી ય તે પરણી નહીં શકે,
જેને કહો છો લગ્ન તમે, જન્મટીપ છે.’

મારા ‘ધણી’એ કેસ કર્યો, હાઇકોર્ટમાં*

નિર્ણય ત્વરાથી આપી દીધો ન્યાયમૂર્તિએ,
‘ઇચ્છાવિરુદ્ધ નારીને ઘસડી જવી ઘરે,
વાદી શું માને છે? એ બળદ છે? કે અશ્વ છે?
વાદીની માગણીને ફગાવી દઉં છું હું!’

હો-હા થઈ ગઈ બધે હિંદુ સમાજમાં,
મહાજનમાં ભાટિયા મળ્યા, મંદિરમાં વાણિયા,
તંત્રીએ અગ્રલેખ લખ્યો ‘કેસરી’માં કે
‘અંગ્રેજી શીખી છોકરી એનો પ્રતાપ છે!
ખતરામાં હિંદુ ધર્મ…’ ‘મરાઠા’એ પણ લખ્યું,
‘પતિએ પરણવા કેટલું લેણું લીધું હશે,
પાછી રકમ એ, વ્યાજસહિત, કોણ આપશે?’
અખબારો લોકમાન્ય તિલકનાં હતાં આ બે,
એ વાત, સાચી હોવા છતાં, કોણ માનશે?

કહેવાતો મારો વર ગયો જીતી અપીલમાં,
એના ઘરે જવાનું કહ્યું છે અદાલતે.

ના જાઉં તોય કેદ છે, ને જાઉં તોય કેદ. **


रखमाबाई कहे छे…

नोटिस मळी हती मने मोटा वकीलनी,
‘मारा असील साथे तमारा थया छे लग्न,
तेडाव्या ते छतांय तमे आवतां नथी.
अठवाडियामां एना घरे जो जशो नहीं,
मांडीशुं लग्न-भोगवटानो मुकद्दमो!’

एना जवाबमां में लख्युं के ‘महाशयो,
अगियार वर्षनी हुं हती त्यारे जे थयुं,
एने कहो छो लग्न तमे?
हुं हा के ना कही शकुं एवी ए वय हती?’

मारे भणी गणी हजी डोक्टर थवुं हतुं,
कहेवातो मारो वर-
हतुं भीखाजी एनुं नाम-
शाळा अधूरी मूकीने ऊठी गयो हतो.
पंकायलो हतो बधे बत्रीसलक्षणो!
ज्यां हुं जती ने आवती ते - प्रार्थनासमाज –
नारी य मानवी तो छे, स्वीकारतो हतो.

अखबारमां में लेख लख्यो गुप्त नामथी,
‘हिंदु पुरुषने छूट छे, बीजी - त्रीजी करे,
नारीने लग्नभंगनो अधिकार पण नहीं?
पतिना मर्या पछी य ते परणी नहीं शके,
जेने कहो छो लग्न तमे, जन्मटीप छे.’

मारा ‘धणी’ए केस कर्यो, हाइकोर्टमां*

निर्णय त्वराथी आपी दीधो न्यायमूर्तिए,
‘इच्छाविरुद्ध नारीने घसडी जवी घरे,
वादी शुं माने छे? ए बळद छे? के अश्व छे?
वादीनी मागणीने फगावी दउं छुं हुं!’

हो-हा थई गई बधे हिंदु समाजमां,
महाजनमां भाटिया मळ्या, मंदिरमां वाणिया,
तंत्रीए अग्रलेख लख्यो ‘केसरी’मां के
‘अंग्रेजी शीखी छोकरी एनो प्रताप छे!
खतरामां हिंदु धर्म…’ ‘मराठा’ए पण लख्युं,
‘पतिए परणवा केटलुं लेणुं लीधुं हशे,
पाछी रकम ए, व्याजसहित, कोण आपशे?’
अखबारो लोकमान्य तिलकनां हतां आ बे,
ए वात, साची होवा छतां, कोण मानशे?

कहेवातो मारो वर गयो जीती अपीलमां,
एना घरे जवानुं कह्युं छे अदालते.

ना जाउं तोय केद छे, ने जाउं तोय केद. **


Rakhamabai Kahe Chhe…

Notis mali hati mane mota vakilani,
‘mara asil sathe tamara thaya chhe lagna,
Tedavya te chhatanya tame avatan nathi. Athavadiyaman ena ghare jo jasho nahin,
Mandishun lagna-bhogavatano mukaddamo!’

Ena javabaman men lakhyun ke ‘mahashayo,
Agiyar varshani hun hati tyare je thayun,
Ene kaho chho lagna tame? Hun ha ke na kahi shakun evi e vaya hati?’

Mare bhani gani haji doktar thavun hatun,
Kahevato maro vara-
Hatun bhikhaji enun nama-
Shala adhuri mukine uthi gayo hato. Pankayalo hato badhe batrisalakshano! Jyan hun jati ne avati te - prarthanasamaj -
Nari ya manavi to chhe, svikarato hato.

Akhabaraman men lekh lakhyo gupta namathi,
‘hindu purushane chhut chhe, biji - triji kare,
Narine lagnabhangano adhikar pan nahin? Patina marya pachhi ya te parani nahin shake,
Jene kaho chho lagna tame, janmatip chhe.’

Mara 'dhani’e kes karyo, haikortaman*

Nirnaya tvarathi api didho nyayamurtie,
‘ichchhavirudda narine ghasadi javi ghare,
Vadi shun mane chhe? E balad chhe? Ke ashva chhe? Vadini maganine fagavi daun chhun hun!’

Ho-ha thai gai badhe hindu samajaman,
Mahajanaman bhatiya malya, mandiraman vaniya,
Tantrie agralekh lakhyo 'kesari’man ke
‘angreji shikhi chhokari eno pratap chhe! Khataraman hindu dharma…’ 'maratha’e pan lakhyun,
‘patie paranava ketalun lenun lidhun hashe,
Pachhi rakam e, vyajasahita, kon apashe?’
Akhabaro lokamanya tilakanan hatan a be,
E vata, sachi hova chhatan, kon manashe?

Kahevato maro var gayo jiti apilaman,
Ena ghare javanun kahyun chhe adalate.

Na jaun toya ked chhe, ne jaun toya keda. **


Rakhamābāī kahe chhe…

Noṭis maḷī hatī mane moṭā vakīlanī,
‘mārā asīl sāthe tamārā thayā chhe lagna,
Teḍāvyā te chhatānya tame āvatān nathī. Aṭhavāḍiyāmān enā ghare jo jasho nahīn,
Mānḍīshun lagna-bhogavaṭāno mukaddamo!’

Enā javābamān men lakhyun ke ‘mahāshayo,
Agiyār varṣhanī hun hatī tyāre je thayun,
Ene kaho chho lagna tame? Hun hā ke nā kahī shakun evī e vaya hatī?’

Māre bhaṇī gaṇī hajī ḍokṭar thavun hatun,
Kahevāto māro vara-
Hatun bhīkhājī enun nāma-
Shāḷā adhūrī mūkīne ūṭhī gayo hato. Pankāyalo hato badhe batrīsalakṣhaṇo! Jyān hun jatī ne āvatī te - prārthanāsamāj –
Nārī ya mānavī to chhe, svīkārato hato.

Akhabāramān men lekh lakhyo gupta nāmathī,
‘hindu puruṣhane chhūṭ chhe, bījī - trījī kare,
Nārīne lagnabhangano adhikār paṇ nahīn? Patinā maryā pachhī ya te paraṇī nahīn shake,
Jene kaho chho lagna tame, janmaṭīp chhe.’

Mārā ‘dhaṇī’e kes karyo, hāikorṭamān*

Nirṇaya tvarāthī āpī dīdho nyāyamūrtie,
‘ichchhāvirudḍa nārīne ghasaḍī javī ghare,
Vādī shun māne chhe? E baḷad chhe? Ke ashva chhe? Vādīnī māgaṇīne fagāvī daun chhun hun!’

Ho-hā thaī gaī badhe hindu samājamān,
Mahājanamān bhāṭiyā maḷyā, mandiramān vāṇiyā,
Tantrīe agralekh lakhyo ‘kesarī’mān ke
‘angrejī shīkhī chhokarī eno pratāp chhe! Khatarāmān hindu dharma…’ ‘marāṭhā’e paṇ lakhyun,
‘patie paraṇavā keṭalun leṇun līdhun hashe,
Pāchhī rakam e, vyājasahita, koṇ āpashe?’
Akhabāro lokamānya tilakanān hatān ā be,
E vāta, sāchī hovā chhatān, koṇ mānashe?

Kahevāto māro var gayo jītī apīlamān,
Enā ghare javānun kahyun chhe adālate.

Nā jāun toya ked chhe, ne jāun toya keda. **


Source : ઉદયન ઠક્કર